नागपूर जिल्ह्यात तीव्र दुष्काळ, जल स्तर कमी होत आहे

नागपूर जिल्ह्यातील सर्व 14 तालुक्यात दुष्काळ जाहीर करण्यात आला आहे, जिथे गेल्या वर्षाच्या तुलनेत पाच प्रमुख जलाशयांमध्ये जल स्तर मोठ्या प्रमाणात कमी झाला आहे. 28 सप्टेंबर रोजी, या जलाशयांमधील एकत्रित जल भंडारण 884.97 मिलियन क्यूबिक मीटर (MCM) आहे, जे त्यांच्या एकूण क्षमता 1,449.99 MCM च्या फक्त 61.03% आहे. हे गेल्या वर्षाच्या तुलनेत एक मोठा फरक आहे, जेव्हा जलाशय त्या तारखेला जवळजवळ पूर्ण होते.

या पाच प्रमुख जलाशयांमध्ये टोटलाडोह, नवगांव खैरी, खिंडसी, वडगांव आणि नंद यांचा समावेश आहे. त्यांपैकी टोटलाडोह, जो पेंच सिंचाई प्रणालीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे, सर्वात चिंताजनक आहे, सध्या फक्त 55.34% क्षमतेवर आहे, ज्यामध्ये 562.81 MCM जल आहे. गेल्या वर्षी, हे 99.92% भरलेले होते. त्याचप्रमाणे, वडगांव 60.76% वर आहे, तर खिंडसी 76.67% आणि नवगांव खैरी 81.22% वर आहे. नंद, जो 86.33% भरलेला आहे, तोही गेल्या वर्षाच्या स्तराखाली आहे.

जल संसाधन विभागाने (WRD) सूचित केले आहे की उपलब्ध जलाचे योग्य वितरण सिंचाई आणि पिण्याच्या आवश्यकतांसाठी करणे आवश्यक आहे. तीन प्रमुख जलाशयांमध्ये—टोटलाडोह, नवगांव खैरी आणि खिंडसी—763.57 MCM चा अंदाज आहे, ज्यामध्ये सुमारे 121 MCM वाष्पीकरणामुळे गमावले जाईल, आणि 217 MCM नागपूर आणि भंडारा जिल्ह्यासाठी पिण्याच्या पाण्याच्या पुरवठ्यासाठी आणि औद्योगिक वापरासाठी राखीव ठेवले जाईल. त्यामुळे फक्त 436 MCM सिंचाईसाठी उपलब्ध आहे, जे खरीफ हंगामासाठी आवश्यक 550 MCM पेक्षा कमी आहे.

या दुष्काळाचे परिणाम महत्त्वाचे आहेत, कारण जिल्ह्यातील सुमारे 65,000 हेक्टर शेती सिंचाईवर अवलंबून आहे. जलाशयांमधील जल स्तर कमी होत असल्याने, स्थानिक प्रशासनाला कृषी आवश्यकतांसह पिण्याच्या पाण्याच्या आणि औद्योगिक मागण्यांमध्ये संतुलन साधण्याची आव्हान आहे. सध्याचे आकडे दर्शवतात की जल ताण पेंच प्रणालीपर्यंतच मर्यादित नाही, ज्यामुळे दुष्काळ जाहीर करण्याची गंभीरता समजते, कारण क्षेत्र पावसाळ्यानंतरच्या कालावधीत प्रवेश करत आहे.

आगामी काळात, परिस्थिती संवेदनशील राहील, कारण खरीफ हंगामाच्या दरम्यान आणखी जल तुटवड्याची शक्यता आहे. प्रशासनाला कृषीवर परिणाम कमी करण्यासाठी आणि समुदायासाठी पुरेशी जल पुरवठा सुनिश्चित करण्यासाठी प्रभावी जल व्यवस्थापन धोरणे लागू करण्याची आवश्यकता आहे.